Geschiedenis

Geschiedenis Schutterij Sint-Anna Achel vzw

 

In 2002 broeide in Achel de idee om een der oudste doch “slapende” verenigingen, namelijk de schutterij, terug tot leven te roepen. Het was Bert Jansen, beroepshalve als producent van kogelvangers zeer betrokken in de schutterswereld, die via mensen uit zijn buurtwerking de wagen aan het rollen bracht. Met René Winters – toenmalig plaatselijk correspondent voor Het Belang van Limburg – als compagnon kwam hij snel in contact met een aantal gelijkgestemde geïnteresseerden. Hun bedoeling was immers duidelijk: de vereniging moest de traditionele waarden van de teloorgegane schutterijen terug kunnen overnemen.

Om terug te kunnen gaan naar de oorsprong van deze plaatselijke gezelschappen was de kennis van de heerlijkheid Grevenbroek van groot belang. Zodoende werd het oor te luisteren gelegd bij de geschied- en heemkundige kring “De Goede Stede Hamont, Hamont-Achel”. Daar adviseerde men om de vereniging in het kader van de huidige gemeente Hamont-Achel te doen passen en daarmee ook open te staan voor gegadigden uit beide vroegere gemeenten. Want in tegenstelling tot de derde gemeente uit de vroegere heerlijkheid Grevenbroek, namelijk Sint-Huibrechts-Lille, bleef van de oude schutterijen uit zowel Hamont als Achel, zeer weinig bewaard. De archieven maakten duidelijk dat in Achel ooit twee schutterijen actief waren, in Hamont zelfs drie. Buiten de bewaarde reglementen van deze verenigingen was er voorlopig te weinig bronnenmateriaal voorhanden om onmiddellijk een goed beeld te kunnen vormen van deze georganiseerde, gewapende gilden. Eén ding hadden beide gemeenten echter al in het begin der 17de eeuw gemeenschappelijk: een Sint-Anna-gilde. Van de Achelse Sint-Annagilde bleef het koningszilver bewaard. Van het koningszilver van de schutterij Monulfus en Gondulfus bestaan twee versies, het originele en een replica. Dit kostbare erfgoed wordt bewaard in het Grevenbroek van Hamont-Achel.

Nota René Winters: De heropgerichte schutterij draagt thans de naam “Schutterij Sint-Anna Achel vzw”. Zij zoekt haar weg in de schutterijwereld. In eerste instantie was het de bedoeling de schutterij de naam te geven Sint-Anna Hamont-Achel. Aangezien Hamont ook een Sint-Annagilde had, werd door de benaming Sint-Anna Hamont-Achel, het recht ontnomen aan mensen die ooit in Hamont een Sint-Annagilde willen heroprichten. Een tweede visie was dat schutterijen vroeger altijd een onderdeel zijn geweest van gehuchten en wijken, een kerkdorp of een kleine gemeente van voor de fusies van 1 januari 1977.

 

De oudste sporen van schuttersleven in Grevenbroek

In de archieven van het oude land van Grevenbroek bleef weinig bewaard over de schutterijen die zowel in Hamont, Achel als Sint-Huibrechts-Lille aanwezig waren. De vraag wanneer die schutterijen daar dan opgericht werden, blijft vooralsnog onbeantwoord. Nadat de adellijke familie van Grevenbroek Achel verlaten had schonk een verre afstammeling, jonker Dirk van Grevenbroek, in 1550 een gouden schakel voor de koningsketting aan de schuttersgilde “Sint-Hubertus” te Loon-op-Zand. Dit bewijst natuurlijk niet dat zij vroeger, als heren van Grevenbroek, over een schutterij beschikten. Op het rijksarchief te Hasselt wordt een document uit 1627 bewaard waarin er sprake is van twee schutterijen te Hamont. De oude schutterij Sint-Sebastiaan van Sint-Huibrechts-Lille, reeds in 1655 heropgericht, geeft in haar reglementen van toen melding dat Godart van Bocholtz, heer van Grevenbroek van 1554 tot 1578, reeds ordonnantiën uitvaardigde en privilegiën verleende aan de schutterij. Mogelijk houdt een en ander verband met de in 1576 opgerichte burgerwachten in het prinsbisdom Luik, waartoe ook Grevenbroek behoorde. Op dat moment had de schutterij dus een meer militair karakter. Zo gaf de stichtingsakte van de schutterij van Maasmechelen (1615) een mooi beeld van de taken van de toenmalige schutterijen:  “… op te richten zeker broederschap en vergadering van gezworen schutten, gekozen uit de heerlijkheid, dewelke wij tegenwoordig zijn kiezende en houden voor getrouw en bekwaam op te houden goede gehoorzaamheid en getrouwheid aan onzen persoon, comparerende altijd des nodig zijnde en hun vertonende met behoorlijk geweer bij commissie van onze officieren om bijstand en hulp te doen. En waar zij nodig en behoorlijk zullen bevinden te gebruiken in straten en bossen en voorders bij commissie van onze momber om alle gewelddoeners als dieven, straatschenders, vrouwenverkrachters en dergelijke misdoeners te apprehenderen, aantasten en in banden van ijzer te slaan, om naar behorenstraffinge te doen, half tot ons en half tot profijt van de schutten…”.  Met de opkomst van huurlegers zwakten de militaire activiteiten van de schutterijen af. Ze kregen een meer folkloristische inslag.

Hoogdagen voor de schutterij werden de feestdag van de patroonheilige met ook het koningschieten, het mee opstappen in de processies, begrafenissen enz…

 

 

In Achel stond de ‘schutteboom’ bij het gehucht het Ven. In de schepenboeken vonden we hier reeds een vermelding van op 10 juli 1595.

Circa 1680 werd door de Hamontse pastoor Huijgens de vernieuwde kaart van de oude schutterij Sint-Anna Hamont genoteerd. In dit reglement dat, zo schreef de pastoor, “noch ten huijdighen daeghe bij coninck, dekens ende ghemeijnen schutten worden geaggreert”, vonden we onder punt twee dat men “met busse offt boghe” naar de vogel schoot. In punt vier beschreef men dat de schutterij “met haer lieder geweer om de processie te helpen verstercken”  meeliep in de “Hamonter omganck”. Van de Hamontse schutterijen was Sint-Anna de oudste en ze had een maximum aantel leden van 35 personen. Kwam men onder dat getal dan mocht er aangevuld worden met “bekwame ingezetenen. Alle regels waren “eertijts ghenaempt ende geaccordeert tot stichtinghe en laudatie der alden schutterij binnen Hamont”. Intussen wordt het duidelijk dat zowel de schutterijen van Hamont, Sint-Huibrechts-Lille als die van Achel rond dezelfde periode werden opgericht. De 18de-eeuwse reglementen van de schutterij maken ook duidelijk dat het gerstenat rijkelijk stroomde op de bijeenkomsten van de schutterij, de verenigingen waren duidelijk geëvolueerd naar amusement alhoewel er toch vaste regels golden. Ook de straffen waarvan sprake werden in maten bier uitgedrukt. Bij verkoop van huizen en landerijen was er steevast melding van een aandeel “voor de compagnie te verdrincken”. Begrijpelijk dat de mensen die voor het gerstenat konden zorgen (molenaars en brouwers) ook een vooraanstaande rol speelden in de schutterij. Dat was overal zo. In Kinrooi waren dat bijvoorbeeld de schuttersfamilies Scheijmans en Eggelen, beide brouwers. Ook in Achel vinden wij hier sporen van terug. Bij het molenhuis aan de Achelse stenen windmolen (de Tomp) lag een brouwerij. Rond 1600 trok molenaarszoon Meus (Barthelomeus) Peter Smolders door huwelijk naar Budel, was er brouwer, en kroonde zich in 1624 tot gildekoning van het Sint-Jorisgilde. Enkele generaties later schoten de twee gebroeders Nagelmaeckers, molenaars en geboren in Achel in de schaduw van de Tomp, zich in een tijdspanne van enkele jaren tot koning van de schutterij van Eksel. Naast Sint-Anna was in Achel ook de Monulfus en Gondulfus-schutterij actief; in Hamont waren er naar het einde van de 18de eeuw toe zelfs drie schutterijen die elkaar ondersteunden bij hun koningschieten. Tijdens de Franse overheersing (1789-1815) werden deze plaatselijke schutterijen zo goed als op non-actief  gesteld. In Sint-Huibrechts-Lille werd er ondermeer in 1802, 1810 en 1811 toch nog op de vogel geschoten. In Hamont werden de drie schutterijen in 1806 heropgericht en een nieuw reglement uitgevaardigd.

 

Even kort samengevat: binnen het oude land van Grevenbroek hebben zeker zeven schutterijen bestaan. In het begin fungeerden zij als ordehandhavers, eventueel met gewapende opdrachten. Later hadden deze gilden een meer folkloristische betekenis. Het bestaan van verschillende “kaarten” of reglementen met nieuwe artikelen laat vermoeden dat de schutterijen niet altijd even actief waren en zelfs voor bepaalde perioden “rustend”.

Hamont: Sint-Anna (oudste), Moeder Maria, Sint-Jacob.

Achel : Sint-Anna, Monulfus en Gondulfus

Sint-Huibrechts-Lille: Sint-Hubertus, Monulfus en Gondulfus. De huidige schutterij Sint-Sebastiaan is een jongere naam door samensmelting van de vroegere twee schutterijen.

 

Folkloristische en militaire schutterijen in de 19de eeuw.

 In de Hollandse tijd kwamen een aantal schuttersgilden terug tot leven. Gemeenten met meer dan 2500 inwoners werden van hogerhand een actieve schutterij opgelegd waarvan twee procent van de bevolking deel uitmaakte. Deze schutterij was een onderdeel van de militaire organisatie. Geen van de drie gemeenten uit het oude Grevenbroek kwam hier voor in aanmerking zodat men daar van overheidswege sprak van de “rustende schutterijen”. Vanaf 9 september 1816 gaf de gouverneur van de provincie Limburg de toestemming “om op gestelde tijden van het jaar naar de vogel te schieten”. In een beraadslaging van het Achelse gemeentebestuur werden op 14 juli 1819 een aantal maatregelen voorgesteld om “door het zwaar laden der geweren” ongelukken te voorkomen zoals die in 1817 in Eksel en Echt (bij Maaseik) voordeden. Er was dus toch, weliswaar gestoeld op folklore, schuttersleven dus. Zodoende mocht men op de feestdag van de patroonheiligen van de gemeente Achel – Monulfus en Gondulfus – op de vogel schieten en ook op 26 juli, op de dag van Sint-Anna. Bij andere gelegenheden zoals bruiloften, processies en kermissen was het verboden om met geweren, pistolen of andere ‘instrumenten’ te schieten. In 1829 werden Michiel Daniëls, Willem Hegge en Nicolaas Kennis als geboren Achelaren en leden van de plaatselijke rustende schutterij na lottrekking opgeroepen voor de dienst in de Hollandse “schutterij”, m.a.w. het leger. Vanaf 1830 vestigden een aantal Noord-Brabanders zich in Achel, zoals blijkt uit de gemeenteraadsverslagen. Dit waren echter dienstplichtigen die na de Belgische opstand militaire verplichtingen hadden. De meeste trokken in 1834 terug naar Nederland, in Achel verbleven er in 1836 nog twee.

Buiten enkele koningsplaten bleek van de Achelse schutterijen maar weinig leven merkbaar. Het ontbreken van een ‘schutboek’ met enige aantekeningen doet ons enkel gissen naar haar verenigingsleven. Toponiemen als het ‘Schuttersveld’ en “Aen den schutboom’ resten ons als stille getuigen van dit verleden. In 1883 was Jan Lauwers keizer van Sint-Monulfus en Gondulfus, hetgeen betekende dat hij drie jaar na mekaar de hoofdvogel had neergehaald bij het jaarlijks koningsschieten.  Rond 1900 verzwakten de activiteiten en werd slechts bij bijzondere gelegenheden de schutterij nog eens als vertegenwoordiger van de folklore naar boven gehaald. Toch bleef het gedachtegoed van de oude compagnie levendig en zagen hand- en kruisboogschutterijen voor korte of langere tijd het levenslicht. In Achel werd in 1873 de handboogschutterij ‘Recht door zee’ opgericht, die in 1894 omgedoopt werd tot Prins Albert. Deze handboogschutterij bleef in werking tot de jaren 1950.

Tekst: Guido Tijskens, geschied- en heemkundige kring De Goede Stede Hamont

 

Een andere schutterij… Heropgericht

Zoals we vooraf schreven, kwam het initiatief om een nieuwe schutterij op te richten in 2002 van ondernemer Bert Jansen uit de Oude Pastorijstraat in Achel. Beroepshalve is hij ontwerper-constructeur van de zogenaamde “kogelvangers” voor schutterijen. Bert Jansen is ook lid van de schutterij uit Borkel (Nl). Zijn voorstel was om in Achel met een nieuwe schutterij te starten. Bert Jansen zou de schutterij voorzien van een schietboom met kogelvanger en een zware buks. De eerste vergadering van 30 oktober 2002 had als doel om met een aantal personen de koppen bij elkaar te steken en te onderzoeken of er mogelijkheden waren om met een nieuwe schutterij te starten.

 

Het koningszilver van de Achelse oude schutterijen werd voorheen door het stadsbestuur van Achel en later Hamont-Achel bewaard in het voormalige gemeentehuis van Achel. De koningsvogel en de breuken van de Monulfus- en Gondulfusgilde was een replica. Het originele koningszilver was in privéhanden, meer bepaald bij de eerste Achelse huisarts, Louis De Bont. Op 30 april 2003 schonk de voormalige huisarts het koningszilver aan de Achelse gemeenschap. Het koningszilver van de oude schutterijen wordt thans bewaard in het Grevenbroekmuseum.

 

Uit de eerste gesprekken groeide het voorstel om de heropgerichte een schutterij de naam te nemen van Achels oudste schutterij: Sint-Anna. Toen al werd geopperd om de schutterij haar activiteiten te laten ontplooien in de sportzone De Siggert. Het realiseren van dit grote project waar voetbalclub Achel VV haar nieuwe accommodatie zou krijgen was toen pas opgestart door het stadsbestuur van Hamont-Achel.

 

Op woensdag 17 oktober 2003 werd in parochiezaal Michielshof het eerste bestuur samengesteld. Voor de functiebenaming van de bestuurders greep men terug naar de oude benamingen van de vroegere Achelse schutterijen:

Jean-Pierre Lemmens                      Kapitein (voorzitter)

Bert Jansen                                     Regerend deken (ondervoorzitter)

René Winters                                  Deken-schrijver (secretaris)

Jean Voortmans                              Deken-Schatbewaarder (penningmeester)

Toon Duisters                                 Deken

Koen Voortmans                            Deken

Han Stakebrand                              Deken

Jean-Pierre Sleurs                           Deken

 

Het Beukennootje (deel van de oude quarantainestallingen) werd de locatie voor de activiteiten van de nieuwe schutterij. Voornaamste activiteit was het luchtbuksschieten op vrijdagavond. Tijdens de zomermaanden trokken de gildebroeders naar bevriende schutterijen om met de zware buks te schieten en om aan enkele wedstrijden deel te nemen.

Op 8 december 2006 kreeg de schutterij een zware opdoffer te verwerken. Enkele korte maar hevige windstoten zorgden er voor dat de twee zware loofbomen – naast de oude quarantaine stalling – pal op het dak van het Beukennootje vielen. Van de ene minuut op de andere had onze schutterij geen onderdak meer.

Van de nood werd een deugd gemaakt. Op 29 december 2006 mochten we gebruik maken van een leegstaand café op het Stationsplein 2 in Hamont, namelijk café Terminus. Op deze locatie verbleef de schutterij om haar winteractiviteit – het luchtbuksschieten – te beoefenen. Deze locatie was zeer in de tijd beperkt aangezien de eigenaar van het pand de gebouwen ging slopen voor de realisatie van appartementen.

Onze regerend-deken Han Stakebrand kocht intussen een bedrijfspand in de Ondernemerststraat te Hamont. Dankbaar gingen we op zijn voorstel in toen hij voorstelde om het administratieve gedeelte van de gebouwen in te richten als lokaal, annex ruimte om te schieten met de luchtbuksen.

 

Uniformen

Op 13 mei 2005 mochten de leden van de schutterij een uniform gaan passen in de woning van kapitein Bert Jansen. De schutterij kocht tweedehandsuniformen van een handbooggilde uit het Nederlandse Bladel.

Op 19 juni 2005 presenteerde de schutterij zich voor de eerste keer geüniformeerd aan het publiek tijdens de jaarlijkse Antoniusprocessie. Deze uniformen droeg de schutterij tot in 2011.

Schutterij2

Daarna kreeg men de beschikking over de uniformen met zwart-gele jas, rode broek en zwarte hoed met witte veer.

Tijdens de Antoniusprocessie van zondag 19 juni 2011 mocht de schutterij met de nieuwe uniformering op veel bijval rekenen bij het talrijke publiek langs de processieweg.

Na afloop werd bijgaande groepsfoto gemaakt aan het oorlogsmonument in het centrum van Achel.

Schutterij1

Van feitelijke vereniging naar vzw

 Tijdens de bestuursvergadering van 25 februari 2008 werd beslist de schutterij om te vormen van feitelijke vereniging naar een vereniging zonder winstoogmerk (vzw).

De stichters van de vzw waren:

Bert Jansen, kapitein

Han Stakebrand, regerend-deken

René Winters, deken-schrijver

Theo Joosten, deken-schatbewaarder

Toon Duisters, deken

 

Op 20 maart 2008 werden de statuten gepubliceerd in de bijlagen van het Belgisch Staatsblad. In de publicatie werd ook de stichtingsdatum van de heropgerichte schutterij vermeld: 13 oktober 2003. Dit is de dag dat het eerste bestuur werd samengesteld.

De schutterij heet vanaf 20/03/2013 officieel: SCHUTTERIJ SINT-ANNA ACHEL VZW

         Op de algemene vergadering van vrijdag 15 maart 2013 beslisten de leden unaniem het ontslag te aanvaarden van bestuurder Antoon Duisters, Balenhoek 42 te 3930 Hamont-Achel (geboren te Hamont op 16/06/1957) en de nieuwe bestuurders te benoemen: Johan Vos, Oude Pastorijstraat 40, 3930 Hamont-Achel (geboren te Neerpelt op 29/06/1951) en Bart Koninkx, Ven 38, 3930 Hamont-Achel (geboren te Neerpelt op 04/05/1979).

          Op de algemene vergadering van vrijdag 29 maart 2013 beslisten de leden unaniem de statuten van Schutterij Sint-Anna Achel vzw te wijzigen.

Samenstelling Raad van Bestuur:

1. Jansen Robertus, Oude Pastorijstraat 17, 3930 Hamont-Achel, °25-02-1955 te Valkenswaard (Nederland).

2. Stakebrand Johannes, Rodenrijt 80, 3930 Hamont-Achel, °19-05-1958 te Amsterdam (Nederland).

3. Winters René, Witteberg 4, 3930 Hamont-Achel, °03-02-1950 te Achel.

4. Joosten Theodoor, Schutterijstraat 39/Bus 2, 3930 Hamont-Achel, °7-2-1957 te Neerpelt.

5. Vos Johan, Oude Pastorijstraat 40, 3930 Hamont-Achel, °29/06/1951 te Neerpelt.

6. Koninkx Bart, Ven 38, 3930 Hamont-Achel, °04/05/1979 te Neerpelt.

 

Nieuwbouw in sportzone De Siggert

 Het stadsbestuur van Hamont-Achel trof voorzieningen voor de realisatie van een nieuwbouw in sportzone De Siggert in Achel. Na goedkeuring van de bouwvergunning, milieuvergunning en wapenvergunningen begonnen bestuur en leden aan de nieuwbouw. Op 8 augustus 2012 werden vier masten geplaatst waar in mobiele kogelvangers met de zware buks op de zwarte stopjes kan geschoten worden.

Op 14 november 2012 kon de fundering gestort worden van het nieuwe gebouw. De afmetingen van het gebouw zijn: 22 x 11 meter, gedeeltelijk met zadeldak (kantine) en plat dak voor de bijgebouwen.

Na een lange, koude winter en een nat voorjaar startten dan de eerste metselwerken op maandag 15 april 2013.

 

Tekst: René Winters, deken-schrijver